Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đang tổng hợp ý kiến để  hoàn thiện Dự thảo Nghị định về thanh toán không dùng tiền mặt ( sau đây gọi  là Dự thảo Nghị định) thay thế Nghị định 64/2001/NĐ-CP ngày 20/9/2001 ( Nghị định 64) về hoạt động thanh toán qua các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán, dự kiến có thể trình Chính phủ ban hành vào đầu năm 2012. Dự thảo Nghị định được xây dựng và ban hành để một mặt đáp ứng yêu cầu thực tiễn phát triển nhanh và mạnh các hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt trên cơ sở ứng dụng công nghệ thông tin và viễn thông hiện đại; mặt khác phù hợp với các quy định của Luật Ngân hàng Nhà nước và Luật các Tổ chức tín dụng năm 2010 (Luật NHNN và Luật các TCTD 2010).

Dưới đây là một số định hướng cơ bản của Dự thảo Nghị định về thanh toán không dùng tiền mặt ở Việt Nam:

* Phạm vi và đối tượng hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt:

 Theo Dự thảo Nghị định, phạm vi hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt bao gồm cả “dịch vụ trung gian thanh toán; tổ chức, quản lý và giám sát các hệ thống thanh toán”; đây là nội dung mới phù hợp với các quy định tại Điều 4, khoản 1, 16 và Điều 6, khoản 9, 10 và Điều 28 Luật NHNN 2010. Quy định mới này đã tạo hành lang pháp lý cho các tổ chức không phải là ngân hàng có cơ sở tham chiếu để hoạt động hỗ trợ thanh toán; đồng thời khẳng định vai trò quản lý nhà nước của NHNN đối với cả dịch vụ trung gian thanh toán và các hệ thống thanh toán trong nền kinh tế. Hoạt động trung gian thanh toán là hoạt động ứng dụng công nghệ cao, hiện đại đi kèm không ít rủi ro nên cần phải được giám sát chặt chẽ để giảm thiểu rủi ro. Đây là hoạt động kinh doanh có điều kiện và phải được cấp phép mà theo Luật Doanh nghiệp năm 2005 thì Chính phủ sẽ quy định về các điều kiện được cấp phép để hoạt động.

Dự thảo Nghị định đã bổ sung thêm đối tượng áp dụng là “các tổ chức trung gian thanh toán” ngoài 2 đối tượng đã được điều chỉnh tại Nghị định 64 cho phù hợp với Điều 4, khoản 9 Luật NHNN 2010; loại bỏ đối tượng là tổ chức khác được làm dịch vụ thanh toán qua tài khoản theo quy định của Luật các TCTD. Đồng thời có bổ sung thêm đối tượng cung ứng dịch vụ thanh toán là các tổ chức khác không phải TCTD thực hiện một số dịch vụ thanh toán không qua tài khoản thanh toán (sẽ có Thông tư hướng dẫn cụ thể).

 * Quy định mới về dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt phù hợp với các quy định tại Luật NHNN 2010 và Luật các TCTD 2010. Trong Luật NHNN 2010 (khoản 1c Điều 6) và Luật các TCTD 2010 (khoản 12 Điều 4) có quy định cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản là một trong các hoạt động ngân hàng. Tuy nhiên theo khoản 16 Điều 4 và khoản 2 Điều 28 Luật NHNN 2010 thì NHNN có trách nhiệm giám sát các hệ thống thanh toán và thực hiện quản lý các phương tiện thanh toán trong nền kinh tế, vì vậy phạm vi quy định dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt trong Dự thảo Nghị định bao trùm cả một số dịch vụ thanh toán không qua tài khoản thanh toán, ví dụ các dịch vụ chuyển tiền, dịch vụ thu hộ, chi hộ… không nhất thiết qua tài khoản thanh toán của khách hàng và do các tổ chức không phải TCTD thực hiện. Những dịch vụ thanh toán không qua tài khoản thanh toán như vậy cần phải được NHNN quản lý và giám sát do mức độ khá lớn về hệ quả an ninh xã hội và an toàn thanh toán, cũng như những phản ứng dây chuyền có thể xảy ra với các hệ thống thanh toán trong nền kinh tế cũng như hệ thống tài chính quốc gia.

* Quy định mang tính nguyên tắc về thanh toán bằng ngoại tệ và thanh toán quốc tế là một nội dung quan trọng trong hoạt động thanh toán ngân hàng phải tuân thủ quy định pháp luật về quản lý ngoại hối hoặc các thỏa thuận thanh toán quốc tế mà Việt Nam tham gia. Dự thảo Nghị định đã bổ sung tại Điều 7, khoản 2 về đối tượng mở tài khoản thanh toán tại NHNN bao gồm cả ngân hàng trung ương các nước theo quy định của Chính phủ và các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia. Đồng thời, trong Dự thảo Nghị định đã khẳng định vai trò quản lý nhà nước của NHNN đối với các hoạt động hợp tác quốc tế trong lĩnh vực thanh toán (Điều 5, khoản 6), ví dụ NHNN sẽ là thành viên đại diện của Việt Nam trong việc tham gia thanh toán thông qua SWIFT (thời gian dài vừa qua các NHTM được phép tham gia thanh toán quốc tế thông qua SWIFT mà NHNN không chính thức là thành viên đại diện cho Việt Nam).

* Quy định về mở và sử dụng tài khoản thanh toán theo hướng quy định chặt chẽ bắt buộc tài khoản thanh toán chỉ được sử dụng cho mục đích thanh toán vì trong thực tế hiện nay có không ít các trường hợp sử dụng tài khoản thanh toán  cho nhiều mục đích ngoài thanh toán nhằm hưởng lãi suất cao hơn so với lãi suất tiền gửi không kỳ hạn trên tài khoản thanh toán để cho vay lẫn nhau bù đắp thiếu hụt thanh khoản.v.v…

Dự thảo Nghị định còn quy định chi tiết về mở tài khoản của cá nhân đáp ứng yêu cầu thực tế hiện nay có loại đối tượng lao động chưa đủ 18 tuổi ở các khu công nghiệp và khu chế xuất đã được trả lương qua tài khoản; vì vậy quy định tại Điều 9, khoản 2 sẽ đáp ứng yêu cầu thực tiễn đó và phù hợp với các quy định liên quan tại Luật Dân sự và Luật Lao động. Khái niệm “đồng chủ tài khoản” ở Nghị định 64 đã được thay bằng khái niệm “tài khoản thanh toán chung” để thống nhất với quy định tại Luật Dân sự. Để mở và sử dụng tài khoản thanh toán chung, các chủ tài khoản phải xác định rõ ràng bằng văn bản mục đích sử  dụng tài khoản thanh toán chung, quyền và nghĩa vụ của các chủ tài khoản. Ngoài ra, Dự thảo Nghị định không giới hạn số lượng người được ủy quyền sử dụng tài khoản như Nghị định 64 để phù hợp với Điều 583 Luật Dân sự cho phép ủy quyền cho người thứ 3, nhưng nêu rõ ủy quyền phải có thời hạn. Riêng tài khoản thanh toán chung sẽ không được phép ủy quyền sử dụng vì trong thực tế khi xảy ra tranh chấp việc xử lý tài khoản thanh toán chung có ủy quyền sẽ rất phức tạp. Ngoài ra, Dự thảo Nghị định có quy định mới về “tạm khóa” tài khoản thanh toán khi chủ tài khoản yêu cầu, khác với các trường hợp “phong tỏa” tài khoản do các nguyên nhân ngoài ý muốn của chủ tài khoản.

 * Quy định về dịch vụ trung gian thanh toán

Dịch vụ trung gian thanh toán là loại hình dịch vụ hỗ trợ hoạt động thanh toán rất mới, xuất hiện và phát triển khá nhanh cùng với sự phát triển rất ngoạn mục và ứng dụng thực tiễn của khoa học công nghệ thông tin và công nghệ viễn thông vào lĩnh vực dịch vụ thanh toán. Do chưa có quy định về khuôn khổ pháp lý cho hoạt động này nên cho đến nay NHNN đang cấp phép thí điểm cho 9 tổ chức triển khai thực hiện dịch vụ Ví điện tử (ước đạt 650.000 ví vào cuối năm 2011); sau khi Nghị định về Thanh toán không dùng tiền mặt được ban hành, NHNN sẽ có Thông tư hướng dẫn chi tiết loại hình dịch vụ mới này. Trong quá trình dự thảo Nghị định, NHNN đã nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế và theo dõi, tổng hợp tình hình thực tiễn phát sinh ở Việt Nam để bước đầu có thể đúc kết và phân loại thành 3 loại hình dịch vụ trung gian thanh toán bao gồm các dịch vụ: (i) cung ứng hạ tầng thanh toán điện tử, (ii) hỗ trợ dịch vụ thanh toán và  (iii) các dịch vụ khác theo quy định của NHNN.

Đây là các loại hình dịch vụ ứng dụng công nghệ cao mang tính phức tạp nhất định và luôn đi kèm rủi ro, do vậy trong Dự thảo Nghị định đã đưa ra các quy định khá chặt chẽ về các điều kiện cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán theo quy định của Luật NHNN2010 nhằm đảm bảo an toàn, phòng tránh rủi ro liên quan đến các dịch vụ này. Tuy nhiên, trong phạm vi Nghị định chỉ quy định những nguyên tắc cơ bản mà không quy định chi tiết các điều kiện cụ thể. Thông tư hướng dẫn về hoạt động cung ứng dịch vụ trung gian thanh toán của các tổ chức không phải ngân hàng, dự kiến được NHNN ban hành trong Quý II/2012, sẽ quy định hướng dẫn chi tiết Nghị định Thanh toán không dùng tiền mặt về loại hình dịch vụ này. Các dịch vụ trung gian thanh toán sẽ được tạo điều kiện phát triển hỗ trợ việc ứng dụng các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt phù hợp với xu hướng phát triển của công nghệ thanh toán hiện đại trên thế giới và định hướng phát triển thanh toán không dùng tiền mặt của Chính phủ và NHNN. Dịch vụ có ứng dụng công nghệ hiện đại sẽ luôn đồng hành với rủi ro, vì vậy rất cần có khuôn khổ pháp lý làm cơ sở đảm bảo cho việc kiểm soát, ngăn chặn các rủi ro có thể xảy ra ảnh hưởng tới tài sản của người dân và an toàn các  hệ thống thanh toán trong nền kinh tế.

* Quy định về giám sát các hệ thống thanh toán được bổ sung trong Dự thảo Nghị định bao gồm các nguyên tắc cũng như tiêu chí, phạm vi giám sát các hệ thống thanh toán là bước tiến rất quan trọng về khuôn khổ pháp lý cho NHNN để có thể giám sát chặt chẽ các hệ thống thanh toán đảm bảo hoạt động an toàn, thông suốt và hiệu quả; tránh các rủi ro, đặc biệt là các rủi ro hệ thống gây ảnh hưởng dây chuyền tới hệ thống tài chính quốc gia. Các quy định về giám sát hệ thống thanh toán được đưa ra trong Dự thảo Nghị định dựa trên cơ sở tham khảo kinh nghiệm cũng như các khuyến nghị về nguyên tắc giám sát các hệ thống thanh toán quan trọng của Ngân hàng Thanh toán quốc tế (BIS), quy định chi tiết về công tác giám sát sẽ được NHNN hướng dẫn cụ thể trong Thông tư của NHNN.

Khoản 16 Điều 4 và khoản 1 Điều 28 Luật NHNN 2010 quy định trong nhiệm vụ, quyền hạn của NHNN có việc tổ chức, quản lý, vận hành và giám sát hệ thống thanh toán quốc gia vì đây là hệ thống thanh toán xương sống của nền kinh tế Việt Nam nhằm đảm bảo cho hệ thống tài chính quốc gia, hoạt động ngân hàng được ổn định, an toàn và hiệu quả. Tuy nhiên, cho đến nay hệ thống thanh toán quốc gia (hệ thống thanh toán điện tử liên ngân hàng) mới chỉ phục vụ thanh toán đồng nội tệ, chưa đáp ứng được nhu cầu thanh toán ngoại tệ của các TCCUDVTT; các khoản thanh quyết toán chứng khoán, thanh toán ngoại tệ được xử lý qua các ngân hàng thương mại. Đồng thời hệ thống thanh toán quốc gia mới chính thức triển khai mở rộng trên toàn quốc, chưa qua các thử nghiệm thực tế về khả năng sẵn sàng thay thế của hệ thống dự phòng cũng như việc đảm bảo hoạt động liên tục trong các kịch bản xảy ra thảm họa… Về kỹ thuật vẫn còn xảy ra lỗi kết nối đường truyền và một số trục trặc khác, vì vậy hệ thống thanh toán quốc gia cần phải được điều chỉnh bằng các quy định cụ thể về việc tổ chức, vận hành, quản lý và đặc biệt là giám sát của NHNN.

Bên cạnh việc tham gia là thành viên các hệ thống thanh toán do NHNN quản lý và vận hành, đa số các TCTD đều tham gia thiết lập kênh thanh toán điện tử song phương với một hoặc một số ngân hàng quy mô lớn, có đầu tư và phát triển mạnh về cơ sở hạ tầng phục vụ cho hoạt động thanh toán. Trong thực tế, đây là kênh thanh toán được các TCTD lựa chọn chủ yếu để xử lý các giao dịch thanh toán sau thời điểm đóng cổng thanh toán của hệ thống thanh toán quốc gia. Trong đó đáng chú ý là hệ thống VCB-Money của NHTMCP Ngoại thương Việt Nam hiện còn cho phép thực hiện các giao dịch thanh toán bằng ngoại tệ (trong khi NHNN chưa có hệ thống thanh toán ngoại tệ liên ngân hàng). Cho đến nay, các hệ thống thanh toán điện tử song phương đều do các TCTD tự phát xây dựng và triển khai hoạt động; chưa có sự theo dõi giám sát của NHNN nên chưa có phân tích tổng hợp để đánh giá mức độ tuân thủ các quy định hiện hành của pháp luật, cũng như tính an toàn và hiệu quả của các hệ thống này. Ngoài ra, các giao dịch tự động nhỏ lẻ chủ yếu là các giao dịch thẻ, được xử lý qua các hệ thống chuyển mạch thẻ do các liên minh thẻ cũng đã hình thành một cách tự phát là Banknetvn, Smartlink và VNBC. Thanh toán bù trừ chứng khoán hiện nay do Ngân hàng Đầu tư và Phát triển thực hiện. Từ thực tiễn hoạt động của các hệ thống thanh toán tự phát hình thành và hoạt động như vậy, để đáp ứng yêu cầu thực tế về thanh toán, Dự thảo Nghị định đã đưa ra quy định NHNN giám sát các hệ thống thanh toán trong nền kinh tế (Điều 25).

Ts. Dương Hồng Phương - Nguồn: Trang Thông tin điện tử của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam

Mọi thông tin thắc mắc cần trao đổi liên quan đến các vấn đề trên, xin Quý khách hàng vui lòng liên lạc với Tư vấn Luật Brandco để được hướng dẫn chi tiết.

----------------------------

VAN PHONG CHINH

Dia chi:        So 1201 - Toa nha N2D - Khu Do thi Trung Hoa - Nhan Chinh  - Ha Noi
Dien thoai:      043. 556 34 88 - 043. 556 34 89 - Fax: 043. 556 34 89 (May le 208)
Website:          www.brandco.vn - www.camnangphapluat.com.
Email:              brandcovn@gmail.com - care@brandco.vn

CHI NHANH HAI PHONG

Dia chi:            So 180 - Pho Lung Dong - quan Hai An - thanh pho Hai Phong
Dien thoai:      031. 3804242 - Hotline: 090.228.4446
Website:          www.brandco.vn - www.camnangphapluat.com
Email:              brandcohp@gmail.com - brandcovn@gmail.com

WEBSITE: www.camnangphapluat.com  - www.brandco.vn - www.congtyluat.org -www.luatsuviet.org - www.camnangphapluat.vn - www.thanhlapdoanhgnhiep.org - www.vanphongluatsu.org - www.chuyennhuongduan.net - www.luatsutuvan.org - www.hopdong.info - www.phapluat.biz - www.phapluatonline.net - www.vietnamlawfirm.net